Folik asit, B9 vitamininin takviyelerde ve zenginleştirilmiş gıdalarda kullanılan formudur. Folat ise B9 vitamininin doğal olarak besinlerde bulunan farklı biçimlerini kapsayan genel bir terimdir. Günlük kullanımda folat ve folik asit ifadeleri birbirinin yerine kullanılabilse de teknik olarak aynı şeyi ifade etmez.
Folat; DNA ve RNA sentezi, hücre bölünmesi ve yeni hücrelerin oluşumu gibi temel süreçlerde görev alır. Özellikle hızlı hücre çoğalmasının gerçekleştiği gebelik döneminde yeterli folat alımı önem taşır. Folat düzeyinin yetersiz olması ise kırmızı kan hücrelerinin normal biçimde üretilememesine ve megaloblastik anemi gelişmesine neden olabilir.
Folik asit, suda çözünen B grubu vitaminlerinden biri olan folatın sentetik formudur. Besin takviyelerinde ve bazı zenginleştirilmiş gıdalarda kullanılır. Doğal folat ise yeşil yapraklı sebzeler, baklagiller, turunçgiller ve bazı hayvansal gıdalarda bulunur.
Folik asit, doğal besin folatına kıyasla daha dayanıklı bir yapıya sahiptir. Bu nedenle takviyelerde ve zenginleştirilmiş gıdalarda kullanılmaya uygundur. Vücuda alındıktan sonra çeşitli dönüşüm aşamalarından geçerek hücrelerin kullanabileceği folat biçimlerine dönüştürülür.
Folik asit vücutta yeni hücrelerin üretilmesi ve mevcut hücrelerin yenilenmesi için gerekli süreçlere katkıda bulunur. DNA ve RNA sentezinde, amino asit metabolizmasında ve hücre bölünmesinde görev alır.
Folik asidin desteklediği başlıca işlevler şunlardır:
Folat, kırmızı kan hücrelerinin normal şekilde üretilmesi için gereklidir. Folat yetersizliğinde normalden büyük ve işlevi bozulmuş kırmızı kan hücreleri oluşabilir. Bu durum megaloblastik anemi olarak adlandırılır.
Vücudun büyüme, gelişme ve doku yenilenmesi süreçlerinde sürekli olarak yeni hücrelere ihtiyacı vardır. Folat, DNA sentezi ve hücre bölünmesi için gerekli biyolojik süreçlerde rol oynar.
Folat, proteinlerin yapı taşları olan bazı amino asitlerin metabolizmasında görev alan enzimlerin çalışmasına katkı sağlar. Homosisteinin metiyonine dönüştürülmesi de folatın görev aldığı süreçlerden biridir.
Gebelik süresince hücre bölünmesi ve doku gelişimi hızlanır. Bu nedenle folat ihtiyacı artar. Yeterli folik asit alımı, gebeliğin erken döneminde bebeğin beyin ve omuriliğini oluşturacak nöral tüpün normal gelişimi açısından özellikle önemlidir.
Buna ek olarak, folik asidin faydaları, bir hastalığı tek başına tedavi etmesinden ziyade vücudun normal işlevlerini desteklemesiyle ilişkilidir.
Folik asit, folat eksikliği saptanan kişilerde doktor tarafından eksikliğin giderilmesi amacıyla kullanılabilir. Bununla birlikte folik asit takviyesi her belirti veya sağlık sorunu için uygun bir tedavi değildir. Takviye ihtiyacı kişinin beslenmesi, sağlık durumu, kan sonuçları ve kullandığı ilaçlar değerlendirilerek belirlenmelidir.
Folik asit eksikliği veya folat düşüklüğü, vücuttaki folat düzeyinin normal işlevleri desteklemeye yetmeyecek seviyeye inmesidir. Folat depoları sınırlı olduğu için yetersiz alımın devam etmesi durumunda eksiklik gelişebilir.
Folat eksikliğinin olası nedenleri arasında şunlar yer alabilir:
Folat düşüklüğü yalnızca beslenmeye bağlı gelişmeyebilir. Bu nedenle düşük folat sonucu saptandığında altta yatan nedenin doktor tarafından değerlendirilmesi gerekir.
Folat eksikliği belirtileri çoğu zaman yavaş gelişir ve başka sağlık sorunlarıyla karıştırılabilir. Eksikliğe bağlı anemi oluşması durumunda dokulara taşınan oksijen miktarı azalabilir.
Folat eksikliğinde görülebilen belirtiler şunlardır:
Bu belirtiler folat eksikliğine özgü değildir. Demir veya B12 vitamini eksikliği başta olmak üzere farklı hastalıklarda da görülebilir. Tanı yalnızca belirtiler üzerinden konulmamalı; gerekli kan testleri ve doktor değerlendirmesiyle desteklenmelidir.
Folat eksikliği genellikle kan testleriyle değerlendirilir. Doktor, serum folat düzeyinin yanı sıra tam kan sayımı, B12 vitamini, demir ve ferritin gibi farklı değerleri de inceleyebilir.
Folat ve B12 vitamini eksikliklerinin bazı kan bulguları birbirine benzeyebilir. B12 vitamini eksikliğinde folik asit verilmesi hematolojik bulguları düzeltebilir ve böylece altta yatan B12 eksikliğinin tanısını geciktirebilir. Tedavi edilmeyen B12 eksikliğine bağlı nörolojik hasar bu sırada ilerleyebileceğinden, özellikle yüksek doz folik asit tedavisi öncesinde B12 durumunun değerlendirilmesi önemlidir.
Tek bir laboratuvar sonucunun yorumlanması kullanılan ölçüm yöntemine ve laboratuvarın referans aralıklarına göre değişebilir. Sonuçlar kişinin şikâyetleri ve diğer testleriyle birlikte doktor tarafından değerlendirilmelidir.
Kan testinde folat yüksekliği görülmesi çoğunlukla folat içeren takviyelerin veya folik asitle zenginleştirilmiş ürünlerin kullanılmasına bağlı olabilir. Yakın zamanda tüketilen besinler ve kullanılan laboratuvar yöntemi de sonucu etkileyebilir.
Yüksek çıkan bir kan değeri her zaman folat toksisitesi anlamına gelmez. Ancak doktor önerisi olmadan uzun süre yüksek dozda folik asit kullanılması uygun değildir. Özellikle takviye kullanan kişiler, ürünün içeriğindeki folik asit miktarını diğer multivitamin ve zenginleştirilmiş ürünlerle birlikte değerlendirmelidir.
Folat yüksekliği saptandığında kullanılan tüm ilaç ve takviyeler doktora bildirilmelidir. Gerektiğinde B12 vitamini ve diğer kan değerleri de kontrol edilebilir.
Folat birçok bitkisel ve hayvansal besinde doğal olarak bulunabilir. Folat bakımından öne çıkan besinler şunlardır:
Besinlerin folat içeriği saklama, hazırlama ve pişirme yöntemlerinden etkilenebilir. Folat suda çözünen ve ısıya karşı hassas bir vitamindir. Sebzelerin çok uzun süre veya bol suda pişirilmesi folat kaybını artırabilir.
Dengeli bir beslenme folat alımına katkı sağlasa da gebelik planlayan kişiler için yalnızca doğal besin folatına güvenilmesi önerilmez. CDC (Centers for Disease Control and Prevention), gebelik oluşabilecek yaştaki kadınların folattan zengin beslenmeye ek olarak her gün 400 mikrogram folik asit almasını önermektedir.
Hamilelikte folik asit, bebeğin beyin ve omuriliğini oluşturacak nöral tüpün gelişimi açısından önemlidir. Nöral tüp, gebeliğin üçüncü ve dördüncü haftalarında kapanır. Bu dönem çoğu kişinin henüz hamile olduğunu bilmediği kadar erken olabilir.
Gebelikten en az bir ay önce ve gebeliğin erken döneminde her gün 400 mikrogram folik asit alınması, bazı ciddi beyin ve omurilik gelişim bozuklukları olan nöral tüp defektlerinin riskini azaltmaya yardımcı olur.
Gebelikte toplam folat ihtiyacı artar. NIH tarafından gebelik dönemi için önerilen günlük folat miktarı 600 mikrogram diyet folat eş değeridir. Ancak bu değer ile nöral tüp defektlerini önlemeye yönelik günlük folik asit önerisi aynı ölçüm biçimini ifade etmez. Ürün etiketlerindeki “folat”, “folik asit” ve “DFE” değerleri bu nedenle dikkatli okunmalıdır.
Daha önce nöral tüp defektinden etkilenmiş bir gebelik yaşayan kişilerde daha yüksek doz gerekebilir. CDC, bu kişiler için yeniden gebelik planlanıyorsa doktor gözetiminde gebelikten bir ay önce başlanarak ilk üç ay boyunca günlük 4.000 mikrogram folik asit önerildiğini belirtmektedir. Bu doz genel kullanıma yönelik değildir ve yalnızca sağlık profesyoneli kontrolünde kullanılmalıdır.
Folik aside hamilelik öğrenildikten sonra değil, mümkünse gebelikten en az bir ay önce başlanması önerilir. Bunun nedeni nöral tüp gelişiminin gebeliğin ilk haftalarında gerçekleşmesidir.
Gebelik plansız şekilde oluşmuşsa folik asit kullanımına ilişkin değerlendirme için mümkün olan en kısa sürede doktora danışılmalıdır. Hamilelik boyunca ne kadar süre kullanılacağı ve dozun ne olacağı kişinin beslenmesi, sağlık durumu, kullandığı ilaçlar ve risk faktörlerine göre değişebilir.
“Doktorların önerdiği folik asit” herkes için geçerli tek bir marka veya ürün anlamına gelmez. Doktorlar ürün seçerken kişinin yaşını, gebelik durumunu, folat ve B12 sonuçlarını, kullandığı ilaçları ve ek hastalıklarını dikkate alır.
Bir folat takviyesi seçilirken şu özellikler değerlendirilmelidir:
Gebelik öncesinde nöral tüp defektlerinin önlenmesi amaçlanıyorsa CDC, etikette folik asit bulunduğunun kontrol edilmesini özellikle önermektedir. Folik asit dışındaki folat biçimlerinin bu riski azalttığını gösteren aynı düzeyde klinik kanıt bulunmamaktadır.
Tek bir ürünü herkes için “en iyi folik asit” olarak tanımlamak doğru değildir. En uygun ürün, kişinin kullanım amacına ve ihtiyaç duyduğu doza göre değişir.
Örneğin gebelik planlayan sağlıklı bir kişi için önerilen miktar ile folat eksikliği tedavisi gören veya daha önce nöral tüp defektinden etkilenmiş gebelik yaşayan bir kişiye önerilen doz aynı değildir. Bu nedenle yalnızca ürünün yüksek doz içermesi, daha iyi olduğu anlamına gelmez.
Ürün tercihinde en yüksek dozu seçmek yerine ihtiyaç duyulan miktarı karşılayan, içeriği açıkça belirtilmiş ve sağlık uzmanının önerisine uygun bir takviye tercih edilmelidir.
Folat takviyelerinde folik aside alternatif olarak 5-metiltetrahidrofolat (5-MTHF) da kullanılabilir. 5-MTHF, dolaşımda bulunan başlıca biyolojik olarak aktif folat formudur ve folik asitten farklı olarak vücutta aktif 5-MTHF formuna dönüştürülmesi için MTHFR enziminin yer aldığı dönüşüm basamağına ihtiyaç duymaz. İnsan çalışmalarında 5-MTHF takviyesinin folat düzeylerini artırmada folik asit kadar etkili, bazı çalışmalarda ise belirli folat göstergeleri açısından daha etkili olabildiği gösterilmiştir.
Bu özellik nedeniyle 5-MTHF; folat metabolizmasında farklılıklara yol açabilen MTHFR gen varyantlarını taşıyan kişilerde alternatif bir folat kaynağı olarak değerlendirilebilir.
5-MTHF'nin bir diğer potansiyel avantajı, folik asitte olduğu gibi metabolize edilmemiş folik asidin dolaşımda birikmesine yol açmamasıdır. Gebelerde yapılan randomize bir çalışmada 5-MTHF ve folik asit maternal folat durumunu benzer şekilde korurken, 5-MTHF kullanan grupta dolaşımdaki metabolize edilmemiş folik asit düzeyleri daha düşük bulunmuştur.
Bu nedenle 5-MTHF; aktif folat formunu doğrudan almak isteyen kişilerde, MTHFR varyantı bulunduğu bilinen bireylerde veya folik aside alternatif bir folat formu tercih edilmek istendiğinde değerlendirilebilir. Ancak gebelik öncesinde nöral tüp defektlerinin önlenmesi açısından en güçlü klinik kanıt hâlen folik aside aittir. 5-MTHF'nin folat durumunu etkin biçimde artırdığı gösterilmiş olsa da nöral tüp defektlerini önlemedeki etkinliğini doğrudan gösteren klinik sonuç çalışmaları yeterli değildir. Bu nedenle özellikle gebelik planlayan kişilerde kullanılacak folat formu ve miktarı sağlık profesyoneliyle birlikte değerlendirilmelidir.
Folat takviyesi şu durumlarda doktor veya eczacı değerlendirmesiyle gündeme gelebilir:
Folat eksikliğinin tedavisinde kullanılacak doz ve süre, eksikliğin nedenine ve düzeyine göre belirlenir. Doktor tarafından belirlenen tedavi dozu, günlük kullanıma yönelik bir multivitamindeki miktardan daha yüksek olabilir.
Folik asit, önerilen miktarlarda kullanıldığında genel olarak güvenli kabul edilir. CDC, günlük 400 mikrogram folik asit kullanımının güvenli ve nöral tüp defektlerinin önlenmesinde etkili olduğunu belirtmektedir.
Bununla birlikte gereksiz ve yüksek dozlu kullanım bazı riskler oluşturabilir. Özellikle yüksek miktarda folik asit, B12 vitamini eksikliğine bağlı anemiyi düzeltebilirken sinir sistemi hasarının fark edilmesini geciktirebilir.
EFSA, yetişkinlerde folik asit ile gıda ve takviyelerde kullanımına izin verilen belirli folat formlarından gelen toplam ek folat alımı için günlük 1.000 µg'lık toleranslı üst alım düzeyini (UL) korumaktadır. EFSA, yetişkinlerde takviyeler ve zenginleştirilmiş gıdalardan alınan folat için günlük 1.000 mikrogramlık üst alım sınırını korumaktadır. Bu sınır besinlerde doğal olarak bulunan folatı kapsamaz. Hamilelikte 19–50 yaş grubunda da takviyeler ve zenginleştirilmiş gıdalardan alınan folat için günlük üst sınır 1.000 mikrogramdır. Doktor tarafından belirli bir sağlık amacıyla verilen yüksek dozlar ise tıbbi gözetim altında değerlendirilir.
Folik asit veya folat içeren bir takviye kullanılırken:
Bazı epilepsi ilaçları, bağışıklık sistemini etkileyen ilaçlar ve kanser tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar folat metabolizmasıyla etkileşebilir. Düzenli ilaç kullanan kişiler takviyeye başlamadan önce sağlık uzmanına danışmalıdır.
Kaynaklar
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı veya tedavi amacı taşımaz. Folik asit ya da folat içeren bir takviye kullanmadan önce doktorunuza veya eczacınıza danışınız.
